Trong nhiều năm qua, khi nhắc đến chuyển đổi số y tế, câu chuyện thường xoay quanh phần mềm, hạ tầng công nghệ, trí tuệ nhân tạo hay dữ liệu lớn. Không ít dự án được khởi động với kỳ vọng công nghệ sẽ nhanh chóng giải quyết những tồn tại cố hữu của hệ thống y tế. Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy một điều rõ ràng: chuyển đổi số y tế không thất bại vì thiếu công nghệ, mà vì thiếu sự thay đổi về tư duy.
Công nghệ không thiếu, hiệu quả vẫn thấp
Hạ tầng công nghệ cho y tế hiện nay đã sẵn sàng hơn bao giờ hết. Điện toán đám mây giúp lưu trữ dữ liệu lớn, các nền tảng kết nối cho phép liên thông hệ thống, các giải pháp bảo mật ngày càng hoàn thiện. Thậm chí, trí tuệ nhân tạo đã được ứng dụng trong chẩn đoán hình ảnh, hỗ trợ ra quyết định lâm sàng.
Tuy nhiên, dù công nghệ phát triển nhanh, hiệu quả chuyển đổi số trong nhiều cơ sở y tế vẫn chưa như kỳ vọng. Phần mềm được triển khai nhưng không được sử dụng triệt để; dữ liệu được nhập nhưng không khai thác; quy trình cũ vẫn tồn tại song song với công nghệ mới. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở công nghệ, mà ở cách con người tiếp cận và sử dụng công nghệ đó.
Tư duy “làm cho có” trong chuyển đổi số
Một rào cản phổ biến là tư duy coi chuyển đổi số như một nhiệm vụ hành chính cần hoàn thành, thay vì một quá trình cải tổ toàn diện. Khi đó, mục tiêu trở thành “có phần mềm”, “có hệ thống”, thay vì “giải quyết vấn đề”.
Hệ quả là công nghệ được triển khai để đáp ứng yêu cầu trước mắt, nhưng không gắn với chiến lược dài hạn. Phần mềm được chọn theo tiêu chí giá cả hoặc thời gian triển khai nhanh, ít khi xem xét khả năng mở rộng, liên thông hay thay đổi trong tương lai. Khi nhu cầu phát sinh, hệ thống trở nên cồng kềnh, khó tích hợp và tốn kém để điều chỉnh.
Quy trình cũ khoác áo mới
Trong nhiều trường hợp, chuyển đổi số chỉ dừng ở việc đưa quy trình cũ lên môi trường số. Hồ sơ giấy được thay bằng hồ sơ điện tử, nhưng cách ghi chép, luân chuyển và phê duyệt vẫn giữ nguyên. Điều này khiến công nghệ không những không giảm tải, mà đôi khi còn tạo thêm bước trung gian.
Nếu quy trình không được tái thiết kế dựa trên dữ liệu, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ bề mặt. Chuyển đổi số đúng nghĩa đòi hỏi phải đặt lại câu hỏi: quy trình này có còn phù hợp không, dữ liệu được tạo ra để làm gì, ai là người sử dụng và sử dụng như thế nào.
Con người là trung tâm của chuyển đổi số
Một sai lầm khác là coi chuyển đổi số là câu chuyện của bộ phận công nghệ thông tin, trong khi nhân tố quyết định lại là con người – bác sĩ, điều dưỡng, nhân viên y tế và người dân.
Nếu đội ngũ y tế không được đào tạo, không hiểu rõ lợi ích, hoặc không thấy công nghệ giúp họ làm việc tốt hơn, việc áp dụng sẽ chỉ mang tính hình thức. Tâm lý e ngại thay đổi, sợ tăng việc, sợ rủi ro khiến nhiều hệ thống dù được đầu tư vẫn bị “bỏ quên”.
Chuyển đổi số thành công đòi hỏi sự tham gia chủ động của người sử dụng ngay từ khâu thiết kế, triển khai đến vận hành. Công nghệ phải phục vụ con người, chứ không phải ngược lại.
Tư duy dữ liệu thay cho tư duy hồ sơ
Một điểm then chốt trong chuyển đổi số y tế là chuyển từ tư duy hồ sơ sang tư duy dữ liệu. Hồ sơ chỉ là tập hợp thông tin để lưu trữ, trong khi dữ liệu là nguồn lực để phân tích, dự báo và ra quyết định.
Khi tư duy vẫn dừng ở “lưu cho đủ”, dữ liệu sẽ không bao giờ phát huy giá trị. Ngược lại, khi coi dữ liệu là tài sản, hệ thống sẽ được thiết kế để chuẩn hóa, liên thông và khai thác. Bác sĩ có dữ liệu để hỗ trợ quyết định lâm sàng, nhà quản lý có dữ liệu để đánh giá chất lượng, và người dân có dữ liệu để chủ động chăm sóc sức khỏe.
Chuyển đổi số là hành trình, không phải dự án
Nhiều nơi tiếp cận chuyển đổi số như một dự án có điểm bắt đầu và kết thúc. Sau khi triển khai xong phần mềm, dự án được coi là hoàn thành. Thực tế, chuyển đổi số là một hành trình liên tục, cần được điều chỉnh, cập nhật và cải tiến theo thời gian.
Y tế là lĩnh vực đặc thù, luôn thay đổi theo tiến bộ khoa học và nhu cầu xã hội. Nếu hệ thống không được thiết kế mở và linh hoạt, nó sẽ nhanh chóng trở nên lạc hậu. Tư duy coi chuyển đổi số là quá trình dài hạn giúp tránh được cách làm manh mún, chắp vá.
Vai trò của hệ sinh thái thay vì giải pháp đơn lẻ
Chuyển đổi số y tế không thể thành công nếu mỗi đơn vị đi theo một hướng riêng. Nó cần cách tiếp cận hệ sinh thái, nơi các hệ thống có thể kết nối, chia sẻ dữ liệu theo chuẩn chung.
Trong hệ sinh thái đó, doanh nghiệp công nghệ không chỉ bán giải pháp, mà đóng vai trò đối tác đồng hành. Vicareon theo đuổi định hướng này, coi chuyển đổi số y tế là quá trình xây dựng nền tảng dữ liệu, liên thông hệ thống và thay đổi cách vận hành, thay vì chỉ triển khai phần mềm đơn lẻ.
Công nghệ chỉ là công cụ, tư duy mới là chìa khóa
Nhìn lại các dự án chuyển đổi số chưa đạt kỳ vọng, có thể thấy điểm chung không nằm ở thiếu công nghệ, mà ở thiếu sự thay đổi tư duy từ quản lý đến người sử dụng. Công nghệ có thể mua, có thể nâng cấp, nhưng tư duy cần thời gian, đào tạo và cam kết dài hạn.
Khi chuyển đổi số được nhìn nhận đúng bản chất – là quá trình thay đổi cách làm việc dựa trên dữ liệu – công nghệ sẽ phát huy vai trò đúng của nó. Ngược lại, nếu chỉ coi công nghệ là đích đến, chuyển đổi số sẽ luôn dang dở.
Bắt đầu từ tư duy để đi xa với công nghệ
Chuyển đổi số y tế là cơ hội lớn để nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe, giảm lãng phí và tăng tính bền vững của hệ thống. Nhưng cơ hội đó chỉ trở thành hiện thực khi tư duy đi trước công nghệ.
Thay đổi tư duy không phải việc dễ dàng, nhưng đó là con đường duy nhất để chuyển đổi số y tế không dừng lại ở khẩu hiệu, mà trở thành động lực thực sự cho sự phát triển của ngành y tế Việt Nam.